Ոչ մի առատության եղջյուր չի կարող փոխարինել ամենաբաշխ, ամենապարգև հայերենին

․․․ Մովսեսը Նոր Պլատոնից իմացավ, որ առաջին անգամ Հայաստանում են հայտնաբերել ոսկին ու երկաթը։ Չորս հազար տարի առաջ երկնային քարերը, որ մաքուր երկաթից էին, հայերը կոչել են երկաթ՝ երկնքից կաթած։ Դա երկաթի առաջին և ամենահին անվանումն է աշխարհում։ Նույնիսկ հույները դրանից հազար տարի հետո են երկաթին անուն տվել, կոչել այն սիդերոս։ Շարունակությունը


ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ձերբազատվենք օտարաբանություններից ու գրենք պարզապես հայերեն

Ինչո՞ւ հայոց լեզուն մղվեց երկրորդ պլան

Հայաստանում՝ ՀԱՅԵՐԵ՛Ն։

ԱՆՀԵՏԱՁԳԵԼԻ ՊԱՀԱՆՋ

Ռազմական բառարաններ

Հայաստանին պետք չեն ռուսական դպրոցներ․ ՌԴ-ն հարմար պահ է ընտրել, փորձում է օգտվել փխրուն իրավիճակից

Հայաստանում 1 ռուսական դպրոցի դիմաց՝ 50 հայկական դպրոց Ռուսաստանում․ ի՞նչ կարծիքի եք, պարոն Լավրով

Երեխային զրկել վաղ տարիքում իր մայրենի լեզուն ստեղծագործաբար յուրացնելու հնարավորությունից, նշանակում է հիմքից խարխլել իմացության պատվանդանը

Երկիրը ներսից փլուզելու համար նախևառաջ պետք է անլրջացնել, աղավաղել լեզուն

Հայ դպրոցականը մագաղաթներ վերծանող ծրագիր է ստեղծել

Ոչ մի առատության եղջյուր չի կարող փոխարինել ամենաբաշխ, ամենապարգև հայերենին

Միայն մայրենի լեզվով յուրացրած կրթությունը կարող է ամենալավ դաստիարակչական նշանակությունն ունենալ

Վահան Թեքեյան «Տաղ հայերեն լեզվին»

Կրթական բարեփոխումներ․ թող հին մեռելները իրենց տեղը զիջեն նոր մեռելներին/ Արփի Ոսկանյան

ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտը մերժում և անընդունելի է համարում նոր չափորոշիչները

ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտը մերժում և անընդունելի է համարում նոր չափորոշիչները

Սամվել Մուրադյան՝ «Եթե մենք մեր ներքին ճակատամարտը տանուլ տանք, դրսում հաստատ պարտվելու ենք»

«ԼԱԶԱԹ ՉՏՎԵՑ», ՊԱՐՈ՛Ն ՎԱՐՉԱՊԵՏ

Երբ պետական պաշտոնյաները հայերեն չգիտեն

Հայոց լեզվի խնդիրը «դուխով» բառը չէ. «Սուբյեկտիվ խոսափող»-ի մոտ Դավիթ Գյուրջինյանն է

Գարեգին Նժդեհ — «Հիշի՛ր պատերազմը» աուդիոգիրք

Արմէնպրեսն ու Հայերէնը

Ֆիզիկայի միօրինակ միջավայրում հայերենի դասավանդումը կարող է փոխել ուսանողի առօրյան. ֆիզիկոս

Գարեգին Նժդեհը լեզվի մասին

Katherine Hodgson: Researching the Beautiful and Fascinating Armenian Language

Ձերբազատվենք օտարաբանություններից ու գրենք պարզապես հայերեն

3-4 օր առաջ հեռուստացույցի ալիքները թերթելիս պատահաբար բացվեց Բուն TV-ն։ Մի երիտասարդ պատանիներին խելք էր սովորեցնում։ 2-3 րոպեից պարզ դարձավ, որ լծվել է «հայկական միֆերի» կազմալուծման հին, պատվիրովի գործին։ Բայց այս անգամ ուզում եմ անդրադառնալ ոչ թե ելույթի բովանդակությանը, այլ լեզվին։ «Իմաստունն» իմ տեսած 5 րոպեի ընթացքում հայոց լեզվի նկատմամբ դրսևորեց ծայրահեղ արհամարհանք՝ կիրառելով մի շարք օտար բառեր, որոնց հայերեն համարժեքները հանրածանոթ են։ Մասնավորապես, «ազդեցությունների» փոխարեն ասեց «ինֆլուընսներ», «հռետորաբանության» փոխարեն՝ «րիտորիկա», «վճիռ» բառի փոխարեն՝ «վիրձիկտ»։ Կարճ ասած՝ հայոց լեզվի ոտնահարում և այլանդակ աղճատում, այն էլ՝ հանրային եթերով։

Մոտ մեկ շաբաթ առաջ էլ հայկական ՏՏ ոլորտում մի հայտնի ընկերության ղեկավարը ֆեյսբուքյան իր էջին գրել էր ՏՏ խնդիրների մասին՝ դարձյալ կոպտորեն ոտնահարելով հայոց լեզուն։ Նրա գրառման մեջ կիրառված էր օտար բառերի մի ամբողջ շարք, որոնց մեծ մասի հայերեն տարբերակները վաղուց հայտնի են, օրինակ՝

IT-ն հայերեն ՏՏ-ն է,

պրոդուկտը՝ արտադրանքն է,

թրենդերը՝ միտումներն են,

Սոֆթը՝ ծրագրաշարն է,

սոֆթային-ը՝ ծրագրաշարայինն է,

տոտալը՝ համընդհանուրն է,

ֆունդամենտալը՝ հիմնարարն է,

ակումլյատորները՝ կուտակիչներն են,

3D տպիչները՝ 3-չափ տպիչներն են,

ափլիքեյշնները՝ հավելվածներն են,

ինովատիվ լուծումները՝ նորարար կամ նորարարական լուծումներն են,

IT ինդուստրիան՝ ՏՏ արդյունաբերությունն է,

տեխնոլոգիականությունը՝ արտադրելիությունն է,

R&D-ն՝ ՀևՄ-ն է (Հետազոտում եւ Մշակում),

SDK-ները ԾՄԼ-ներն են (Ծրագրային Մշակման Լրակազմ) և այլն։

Վերջին երեք եզրույթները նոր բառեր են, որոնք դեռ չեն մտել լայն շրջանառության մեջ (ի դեպ, նույն գրառման մեջ կիրառված «վենչուր կապիտալն» էլ կարելի է թարգմանել վտանգախնդիր կամ վտանգաշատ կապիտալ, իսկ «աութսորսինգը»՝ արտակապալ)։ Եվ հե՛նց ՏՏ ոլորտի ղեկավարների ու պատասխանատուների գործն ու պարտականությունն է ջանք ու եռանդ չխնայել, որպեսզի դրանց կիրառելիությունը ընդլայնվի ու հաճախակիանա։ Լեզվի հարցն անչափ կարևոր հարց է պետականաշինության գործում։ Դա վերաբերում է բոլոր ոլորտներին ու հատկապես այսօրվա դրությամբ մեծ նշանակություն ստացած ՏՏ-ին։

Այս պարզ ու հասկանալի նկատառումներս հայտնեցի գրառման հեղինակին՝ հորդորելով, որ «պետք է հնարավորին չափ ձերբազատվել օտարաբանություններից ու գրել պարզապես հայերեն»։ Բայց նա մերժեց իմ տեսակետը՝ փոխարենն առաջադրելով մի շարք սիրողական և ինքնահնար թեզեր։ Մասնավորապես, ըստ նրա՝ «Լեզուն նույնպես անհրաժեշտություն ունի մշտական էվոլուցիայի (իմա՝ բարեփոխման — Ա.Ա.), և այն միշտ պետք է լինի մրցունակ։ Օրինակ 2000 տարի առաջ մարդիկ սիրում էին երկար արտահայտվել ու ունենալ երկար անուններ։ 21-րդ դարում ամեն ինչը ձգտում է լինել կարճ ու լակոնիկ։ Երբ լեզուն կորցնում է իր մրցունակությունը, որպես հետևանք նրա տեղը աստիճանաբար զբաղեցնում են օտար լեզուներից փոխառությունները»։

Փորձեցի մի փոքր էլ պարզաբանել՝ առարկելով այսպես. «Եթե ժամանակին հայերը հետևեին ձեր մոտեցումներին, ապա այսօր հեծանիվին պետք է վելոսիպեդ կամ բայսիքլ ասեինք, հեռախոսին՝ տելեֆոն, թնդանոթին՝ պուշկա, ականանետին՝ մինամյոտ, սուզանավին՝ պադվոդնի լոդկա կամ սուբմարին և այդպես շարունակ… Այսօր չէինք ունենա ՀԱԶԱՐԱՎՈՐ բառեր ու չէինք կարող մեր սերունդներին հայերեն կրթել։ Ամբողջական մասնագիտական բնագավառներ (ինչպիսիք են, օրինակ, իրավագիտությունը, փիլիսոփայությունը, ռազմական գործը, բժշկագիտությունը, աստղագիտությունը և մյուսները) կմնային առանց հայերեն բառերի և մեր լեզուն պարզապես կմահանար»։

Սակայն ջանքերս ապարդյուն էին, քանի որ ՏՏ ոլորտի մասնագետն իրեն կարծում էր նաև լեզվագիտության տեսաբան՝ հայոց լեզվի զարգացումը դիտելով, իր կարծիքով, «սոցոլոգիական և կիրառական» (իրականում՝ սիրողական) տեսանկյուններից։

Չերկարացնեմ։ Ցանկության դեպքում կարող եք ծանոթանալ

1) խնդրո առարկա գրառմանն ամբողջությամբ (https://www.facebook.com/vahram.martirosyan.31/posts/pfbid02ykCnT967o4SKiBLfUrnmWuFu668wHJh69XJ6gcSrTEsg2sjDWKnCsxivFizTFfESl),

2) դրա մեկնաբանությունների բաժնում իմ ու հեղինակի միջև գրագրությանը (պատճենահանումները՝ ստորև),

3) այդ գրառման մեջ կիրառված օտար բառերի և դրանց հայերեն համարժեքների համեմատական աղյուսակին։

Ցավոք, ՏՏ մասնագետներից շատերի մոտ եմ նկատել հայոց լեզվի նկատմամբ քամահրական վերաբերմունք։ Երևույթն ունի մի շարք առարկայական պատճառներ, բայց հիմնականն այստեղ այն է, որ նրանք հայոց լեզվի ու մշակույթի զարգացման օրինաչափությունների մասին ունեն ԶՐՈՅԱԿԱՆ գիտելիքներ։

Ուստի կոչս ուղղում եմ մեր բոլոր լեզվաբաններին, բանասերներին ու առհասարակ հայագետներին. հարգելիներս, անտարբեր մի՛ եղեք։ ՏՏ և շատ ուրիշ ոլորտների մեր հատկապես երիտասարդ մասնագետներին պետք է մշտապես սիրով ու համբերատար բացատրել, թե հայոց լեզվի հարցում ինչն ինչից հետո է գալիս։ Որովհետև հայերենագիտությունից այնքան չգիտեն, որ չգիտեն էլ, թե ինչ չգիտեն։ Եվ իրենք պակաս մեղավոր են, քան մեր չկայացած պետությունն ու նրա իրարահաջորդ ապազգային կառավարությունները, որոնք ձախողել ու տապալել են նաև լեզվական քաղաքականությունը։ Պատահական չէր, որ Լեզվի պետական տեսչության ոչնչացման գործընթացը սկսվեց Սերժի ու ՀՀԿ-ի օրոք, ավարտվեց՝ Նիկոլի ու ՔՊ-ի օրոք։

Խնդիրը դարձյալ ընկնում է մասնագետ հայ անհատների ուսերին։ ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒՆ ԵՎ ՀՈՂՆ ԵՆ ՀԱՅԻՆ ՀԱՅ ՊԱՀՈՂԸ։ ԵՐԿՈՒՍԻ ՀԱՄԱՐ ԷԼ ԿՌԻՎ ՊԵՏՔ Է ՏԱՆՔ։

Հ.գ. Այս հարցերին այլ առիթներով էլ եմ անդրադարձել, տե՛ս, օրինակ, 2013 թ. մարտի 13-ի գրառումս՝ https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02D22XJy7dJToC1hipuDk8wY2oN2M5y8scqs764yv857sTMfUNxwkjny3xKBPTkXHNl&id=100015837611475

Աղբյուրը՝ Արմեն Այվազյանի դիմատետրի էջը

Ինչո՞ւ հայոց լեզուն մղվեց երկրորդ պլան

Աղբյուրը՝ Արշալույս Գալստյանի և Կարին Տոնոյանի զրույցը

Հայաստանում՝ ՀԱՅԵՐԵ՛Ն։

Երկար էի մտածում՝ խոսե՞լ այս մասին, թե ոչ։

Որքան էլ հանդուրժող եմ այլազգիների հանդեպ, որքան էլ դրական եմ վերաբերվում Հայաստանում օտարազգի մասնագետների ներգաղթին, նորմալ եմ համարում, որ նրանք ինտեգրվեն մեր հասարակությունում, աշխատեն ու ապրեն, բայց միևնույն է ես չե՛մ ընդունում վերջին ամիսներին, հատկապես սպասարկման ոլորտում սնկի պես աճող օտարազգի ներկայացուցիչների առկայությունը, ովքեր չեն խոսում հայերեն։

Ինձ լրիվ մեկ է, թե իրենց մայրենի լեզուն որն է՝ անգլերե՞ն, ռուսերե՞ն, չինարե՞ն, թե՞ գերմաներեն։ Ես ակնկալում ու պահանջում եմ, որ իմ երկրում ինձ սպասարկեն ՀԱՅԵՐԵՆ։

Հասկացե՛ք, ես վարժ խոսում եմ 3 օտար լեզուներով, բայց չեմ ցանկանում ռեստորանում կամ սրճարանում հայերենից բացի այլ լեզվով պատվեր անել, չեմ ցանկանում վարսավիրանոցում օտար լեզվով բացատրել, թե մազերս ոնց կտրեն, տաքսու մեջ օտար լեզվով ներկայացնել երթուղիս։

Շարունակությունը

ԱՆՀԵՏԱՁԳԵԼԻ ՊԱՀԱՆՋ

Այդ բոլորի դեմ մենք, ամենից առաջ հայ կոմունիստներս, պիտի կռվենք անխնայորեն և անողոքաբար: Հայաստանը կապված է եղբայրական կապերով Խորհրդային Ռուսաստանի հետ: Բայց նա միաժամանակ դրա հետ անկախ մի հանրապետություն է, որ ունի իր ուրույն ազգային դեմքը: Հայաստանը հայ աշխատավորների, հայ ժողովրդի պետությունն է: Եվ այդտեղ պետական լեզուն հայերենն է: Նա, ով չի ցանկանում այդ ըմբռնել, ով դիտավորությամբ խուսափում է գործածել հայերենը պետական հիմնարկությունների մեջ, իրապես վարում է հակահեղափոխական մի գործ: Նա, ով չի կարող համակերպվել մեր պետության այս պահանջին, կարող է հեռանալ երկրից: Խորհրդային Հայաստանը հայ բանվորների և գյուղացիների պետությունն է:

Մեր մտավորականության մեջ ազգայնականների կողքին կա մի ուրիշ տարր, որը սոցիալիստական պետության համար նույնքան անհանդուրժելի է, ինչպես առաջինը: Դա այն տարրն է, որ կտրված է իր հայրենիքից և համակված է յուրօրինակ բուրժուական հակասական տրամադրություններով: Դա այն տարրն է, որ ամենայն կերպ պաշտպանել է ռուսականացման այն սկզբունքը, որ կիրառվել է մեր երկրում ցարիզմի օրերից: Այդ տարրին պատկանող մտավորականները չեն ցանկանում ամենևին ուսումնասիրել հայ լեզուն և կյանքը ու գերադասում են կառավարել երկիրը ռուսական լեզվի միջոցով: Այդ տարրի ներկայացուցիչներից շատ շատերը սիրում են անշնորհք ռուսերենով ցուցադրել իրենց բացասական վերաբերմունքը դեպի հայ լեզուն… Դրանց թվում է, թե այժմ իրենք իրավունք ունեն հակադրել դաշնակցականների վայրենի նացիոնալիզմին կադետների գռեհիկ ռուսիֆիկատորությունը:

Հայ աշխատավորության 90 տոկոսը ռուսերեն չգիտի և խոսում է միայն հայերեն, հետևաբար աշխատավորական հանրապետության լեզուն ևս պիտի լինի ժողովրդի լեզուն: Այն մի խումբ մտավորականները կամ հայ բուրժուազիայի զավակները, որոնք չեն ցանկանում սովորել պետական լեզուն, պիտի մի ուրիշ տեղ ցուցադրեն իրենց ընդունակությունները: Մեր պետական հիմնարկություններից պիտի դուրս նետվեն բուրժուական լամուկների և օրիորդների այն խմբերը, որոնք աղավաղում են Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական դեմքը: ՀՍՍՀ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար Ալեքսանդր Մյասնիկյան («Սովետական Հայաստան» թերթ, 1921թ., հուլիսի 1, առաջնորդող)

Աղբյուրը՝ https://www.facebook.com/Language.Committee/photos/a.277843909456451/277846832789492/?type=3

Ռազմական բառարաններ

Ռազմական բառարաններ

Հայաստանին պետք չեն ռուսական դպրոցներ․ ՌԴ-ն հարմար պահ է ընտրել, փորձում է օգտվել փխրուն իրավիճակից

Աղբյուրը՝ 1in TV

Հայաստանում 1 ռուսական դպրոցի դիմաց՝ 50 հայկական դպրոց Ռուսաստանում․ ի՞նչ կարծիքի եք, պարոն Լավրով

Ռուսաստանցի հայրենակիցների յոթերորդ համաշխարհային համագումարին իր ելույթում Ռուսատանի արտգործնախարար Լավրովը հայտնել է, որ շուտով Տաջիկստանում բացվելու է հինգ ռուսական դպրոց։ Որ նման ծրագիր կա նաեւ Ուզբեկստանի համար։ Որ Հայաստանի ղեկավարությունը նույնպես հետաքրքրություն է հայտնել նման ծրագրի հաշվով։ Եւ որ առհասարակ պետք է այդ ծրագիրը հիմնօրինակային դարձնել Ռուսաստանի բոլոր դաշնակիցների համար։

Շարունակությունը

Երեխային զրկել վաղ տարիքում իր մայրենի լեզուն ստեղծագործաբար յուրացնելու հնարավորությունից, նշանակում է հիմքից խարխլել իմացության պատվանդանը

Այնտեղ, ուր թույլ է դիմադրությունը օտարաբանություններին, տարալեզու բառերն ու ոճերը, շարունակ հնչելով տպավորվող մանկան ականջին, խուռներամ թափանցում են նրա խոսքի մեջ, մինչև որ հետագայում, դպրոցական ուսումնառության տարիներին դժվարությամբ դուրս մղվեն:

Երբեմն ծնողները խառնալեզու միջավայր են ստեղծում գիտակցաբար: Նրանց մտադրությունը բարի է. ուզում են, որ իրենց զավակը մանկուց սովորի երկու լեզու: Չէ՞ որ լեզուներ գիտենալը հոգու հարստություն է: Եվ հետո՝ մեր օրերում երբ ավելանում են միջազգային շփումները, այլ ժողովուրդների հոգևոր մշակույթին հաղորդակից լինելու պահանջը, անհնարին է լինել կիրթ ու լայնախոհ մարդ գիտենալով միայն մեկ լեզու:

Բայց բարի մտադրությունն էլ կարող է խափանվել, եթե չի ընտրվում այն իրագործելու ճիշտ եղանակ: Դժվար է անտարբեր նայել այն մայրիկներին, որոնք տանը, փողոցում, զբոսայգում իրենց մատաղ զավակների հետ համառորեն խոսում են մի արտառոց լեզվով, որը ո՛չ հայերեն է, ո՛չ ռուսերեն, ո՛չ ֆրանսերեն, այլ ավելի նման է տարբեր լեզուներից պոկված բեկորների խառնակույտի: Երեխայի զգայուն ականջի տակ, անգթաբար աղավաղվելով, իրար են բախվում տարբեր լեզուների հնչյունները, բառերն ու քերականական ձևերը: Կսովորի՞ երեխան հաղորդակցվել այս լեզուներով: Պարզունակ մակարդակով՝ թերևս: Մի քանի տարի հետո այս երեխան ինչ-որ բաներ կբլբլացնի, մոր պես վայրիվերո իրար խառնելով, ասենք հայերենն ու ռուսերենը: Բայց որովհետև գիտակցությունը մանկուց չի խարսխվել լեզվական կուռ հենարանի վրա, միտքը միշտ կխարխափի անղեկ նավի նման: Փոքր-ինչ բարդ միտք արտահայտելու համար երեխան մեկ այս լեզվին կդիմի, մեկ այն, ջանալով մի կերպ կցմցել իր լեզվական անսիստեմ գիտելիքների բեկորները: Նրա խոսքն ընդմիշտ կարող է մնալ տարտամ և անարյուն: Եվ նա, ի վերջո, դառնացած կգիտակցի, որ ինքը, ըստ էության, ոչ միայն չի յուրացրել մեկեն երկու լեզու, այլև զրկվել է մայրենի լեզվից: Ինչպիսի՜ անդառնալի կորուստ: Չէ՞ որ, ինչպես գրում է Կ.Դ. Ուշինսկին. «…Յուրացնելով մայրենի լեզուն, երեխան յուրացնում է ոչ միայն բառերը, նրանց կառուցվածքն ու փոփոխությունները, այլև անսահման քանակությամբ հասկացություններ, հայացքներ իրերի նկատմամբ, բազմաթիվ մտքեր, զգացմունքներ, գեղարվեստական կերպարներ, լեզվի տրամաբանություն ու փիլիսոփայություն և երկու-երեք տարում հեշտ ու արագ յուրացնում է այնքան, որ դրա կեսն անգամ անհնարին էր յուրացնել բարեխիղճ ու մեթոդիկ կերպով սովորելով քսան տարի: Ահա թե ինչպիսին է այդ մեծ, ժողովրդակական մանկավարժը՝ մայրենի լեզուն»:

Շարունակությունը

Երկիրը ներսից փլուզելու համար նախևառաջ պետք է անլրջացնել, աղավաղել լեզուն

Լեզուն աղճատել սկսեցին նախևառաջ սորոսական լրագրողները, հատկապես պետրոս ղազարյանը, որին այսօր շատերս ենք համարում ծախու և դավաճան:

Սորոսական լրագրողները, ակտիվիստները երկրում և ֆեյսբուքում ձևավորեցին մի մտայնություն, թե անկեղծ, պարզ ու բնական մարդը չի խոսում հայոց լեզվի գրական տարբերակով, թե գրական հայերենը կեղծավոր, երեսպաշտ, խաբեբա մարդկանց լեզուն է, այն մարդկանց, որոնք իրենց դատարկությունը քողարկում են սնամեջ, փքուն, ճոռոմ լեզվի հետևում. ավելին՝ «պարզվեց», որ բարձրակարգ մասնագետը նույնպես չպետք է խոսի գրական լեզվով, եթե խոսում է «ժողովրդական լեզվով», ուրեմն հասել է մասնագիտական անմատչելի բարձունքների ու կատարյալ իմաստնության:

Շարունակությունը

Հայ դպրոցականը մագաղաթներ վերծանող ծրագիր է ստեղծել

Աղբյուրը՝ Հայ դպրոցականը մագաղաթներ վերծանող ծրագիր է ստեղծել