Ժողովուրդ մը կրնայ գոյութիւն ունենալ, աւելին՝ գոյատեւել, առանց իր կողմէ ընտրուած կառավարութեան, առանց իր ծոցէն ծնած հաստատութիւններու, ի հարկին իրեն պատկանող հողին, բայց եթէ ան չունի իրեն հատուկ լեզու, ան մեռած ազգ մըն է

Բազմերանգ սփիւռքի ինքնուրոյն ազգային քաղաքականութեան ի խնդիր

«ՄԷԿՈՒԹԻՒՆ» ԵՒ ԱԶԳԻ ԶՈՅԳ ԹԵՒԵՐ

Պատմութեան դժբախտ պարտադրանք, հայ ազգը կը գոյատեւէ երկու թեւերով, Հայաստանի Հանրապետութիւն եւ Սփիւռք: Զգացական հայրենասիրութիւնը, որ ինքզինք շնչահեղձ կ՛ընէ բարեսիրութեան եւ զբօսաշրջութեան ոլորտներուն մէջ, մեր բոլորի մեղսակցութեամբ, ցարդ թոյլ չտուավ «ղեկավարութիւններ» ու մակարդակին այս խնդիրը քննել, առանց աչքի կապանքներու, նեղլիկ շահախնդրութիւններու, պատահական եւ պատեհապաշտներու կարծիքներու: Միակ նախադրեալը, երեւութապէս հասկնալի եւ ընդունելի համարուողը «հայ ազգ» հասկացողութիւնն է, թէեւ, եթե պեղենք, կը տեսնենք որ անոր մէջ ոչ նոյն բանը կը դնենք ոչ նոյն բանը կը տեսնենք:

Հայաստանի Հանրապետութիւնը անշրջանցելի իրողութիւն է, էր՝ նոյնիսկ երբ խորհրդային էր: Հակառակ ցարդ շարունակուող անբնական, անհեթեթ ու պարտադրուծ կացութեան, ազատագրուած Արցախը մաս կը կազմէ անոր: Պէտք է դադրիլ պարտադրուած ոչ-հայկական «Ղարաբաղ» բառը գործածելէ:

Նոյնքան անշրջանցելի իրողութիւն է Սփյուռքը, որուն տեսակն-վիճակագրական համրանքը կ՛աճի; Տեսական՝ անոր համար, որ «Նոր Սփիւռք» ըլլալու պատճառները մօտաւոր անցեալին բաղդատած, նոյն երակէն չեն գար, այսինքն՝ ազգային նոյն բովանդակութիունը չունին,

գոյացման նոյն պատճառները չունին, հետեւաբար չեն կրնար նոյն հեռանկարներով առաջնորդուիլ, եթէ ի հարկէ անոնց բնորոշումը տանք ազգայինով:Հարցը այս ձեւով չտեսնել ազգը կը տանի այս ճամբաներով, որոնց վերջին հանգրուանին ո՛չ Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ ո՛չ ընդունուած բացատրութեամբ Սփյուռքը դրական եզրակացութիւններու չեն յանգիր: Մտաւորական պարկեշտութեամբ եւ ազգային գաղափարախօսութենէ մեկնելով եթէ չքննուին հարցերը, պատմութիւնը եւ անոր վճիռը կ՛ըլլա անողոք:

«Սփյուռք» ընդհանրացնող տարազին տակ կային զանազանութիւններ, որոնք այսօր կը շեշտուին մերօրեայ վայրագ արտագաղթին բերումով, զոր կ՛ընդունինք եւ կ՛արդարացնինք զանազան պատճառաբանութիւններով, որոնք ոչինչ ունին որպէս ազգային խորք: Հետեւաբար, կրնանք փորձուիլ եւ ըսել թէ ընդհանուր տարազին տակ կան «սփիւռքներ», դասական հայրենակցական եւ ըստ երկիրներու բազմերանգութեան վրայ կը գումարուի, ինչպէս չենք վարանիր ըսելու, «Նոր Սփիւռք» մը, որ իր կարգին քանի մը անգամ հոգնակի է. հայրենադարձներու Սփիւռքը, Հայաստանցիներու Սփիւռքը, բայց նաեւ Արցախի, վիրահայերու, ռուսահայերու , եւ կամ այլոց Սփիւռքները: Այս «Սփիւռքները» կը տարբերին իրենց ծնունդի պատճառներով, բայց նաեւ ազգային-քաղաքական մշակութային ենթահողով: Սովորական դարձած «սփիւռք» եզրի գործածութիւնը այլեւս չի բացատրեր հայկական կացութիւնը: Հետեւաբար չենք կրնար խօսիլ ինքնութեան եւ հասարակաց արժէքներու մասին, որպէսզի կարելի ըլլայ անոր կռթնած հասարակաց քաղաքականութիւն մը մշակել եւ ըստ այնմ գործել: Պարզ խոսքով, այս բազմութիւնները նոյն բա՞նը կ՛ուզեն, կը ձգտի՞ն նոյն նպատակին: Ընդհանրապէս ազգային նպատակներ ունի՞ն:

Հռետորական աղմուկ է ճառել «մէկ ազգ մէկ մշակոյթ», առանց բովանդակութեան յստակեցման: Ցանկութիւնը արդար է, ճիշդ է ի շարս այլ գեղեցիկ ցանկութիւններու: Բայց ի՞նչ է իրականութիւնը: Մենք դադրած ենք բովանդակութեան հիման վրայ «մէկութիւն» սահմանելէ, երեւոյթներով կը տարուինք, յուզումներով կ՛առաջնորդուինք, եւ կ՛անտեսենք հիմնախնդիրները, առանց որոնց սեփական անցեալի մը շարունակութիւնը ըլլալէ պիտի դադրինք, ապահովաբար որպէս անհատներ պիտի տեւենք նոր շրջանակի մը մէջ, զոր մեզի պիտի պարգեւէ համաշխարհայնացումը, հարուածելէ ետք մեր ինքնութիւնը:

 

ԽՕՍԻՆՔ «ՄԷԿՈՒԹԵԱՆ» ՄԱՍԻՆ

«Մէկութիւն»ը որպէս բովանդակութիւն ունի ազգային լեզուն, որ իր մէջ կխտացնէ պատմութիւն, աշխարհ ընկալելու ոճ, զգացողութիւններ, որ է հասարակ յայտարար անցեալի եւ ներկայի բազմութիւններու հետ: Տարբեր առիթով մը յիշած եմ «կռունկ»ի դրուագ մը: Սրահի մը մէջ, ուր վերջին պահուն փոխան հայերէնի կը դասախօսէի ֆրանսերէնով մշակոյթի եւ լեզուի մասին, քանի որ երկու երիտասարդներ եկած էին եւ հայերէն չէին իմանար, կը բացարէի բառի եւ խօսքի փոխադրած արժէքները եւ ըմբռնումները: Հարց տուի սրահին թէ ի՞նչ է հայերէնով անունը այն թռչունին զոր ֆրանսացիները կը կոչեն la grue:  Պահ լռութիւն տիրեց, ապա մէկը բարձրաձայն ըսաւ «կռունկ»… Եւ սրահը արձագանքեց՝ «ա՜հ, կռունկը»: Ֆրանսէրեն բառը պառճառ չէր եղած հակազդեցութեան, բացագանչութեամբ չէր դիմաւորուած: Ըսի որ այդ «ա՜հ, կռունկը» կը հանդիասանայ լեզուով եկած ըմբռնումը, խորքի ապրումը, կուտակուած զգացումներով եւ պատմութեամբ բեռնաւոր, քանի որ օտարին համար հասարակ թռչուն մըն է ան, իսկ հայուն համար ան կարօտ է, Կոմիտաս է, երգ է, ցավ է…: Այլ խօսքով, «մէկութիւն»ը կը կառուցուի ազգային լեզուի ենթահողի վրայ, ոչ այն լեզուն որ կիրակնօրեայ խոհանոցի համեմի կը նմանի, որ կը հովահարէ զգացական հայրենասիրութիւնը և «հայասիրութիւն»ը, հայը տեղաւորելով իր աւազանեն դուրս, այնպէս որ ան ունենայ օտարի հայացք: Հետեւաբար, լեզուի վերականգնումը, իր շարահիւսութեամբ, ուղղագրութեամբ, օտար բառերու վայրագ ներխուժման դէմ պայքարով, նախապայման է: Ժոզէֆ Քեսսել, իր «Սիրոյ եւ Կրակի Հող» գրքին մէջ կը գրէ. «Ժողովուրդ մը կրնայ գոյութիւն ունենալ, աւելին՝ գոյատեւել, առանց իր կողմէ ընտրուած կառավարութեան, առանց իր ծոցէն ծնած հաստատութիւններու, ի հարկին իրեն պատկանող հողին: Բայց եթէ ան չունի իրեն հատուկ լեզու, ան մեռած ազգ մըն է»: Այս իմաստութիւնը չ՛առաջնորդեր մեր անմիջական, մօտաւոր եւ հեռաւոր տեսակաւոր ռազամավարութիւնները եւ մարտավարութիւնները – բառե՜ր, բառե՜ր: Լեզուի այս էականութիւնը կարծէք դադրած է, ժամանակակից Սփյուռքէն ետք, նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, ուր ոչ միայն չեն դարմանուիր անցեալի թրքական ու ռուսական բառային ու շարահիւսական վայրագ ներխուժումները, այլ անոնց վրայ կը բարդուի յառաջադիմութեան ու արդիականութեան պիտակի տակ ներկայացող ամերիկեան ազդեցութիւնը, հակառակ անոր որ հոն կան Ակադեմիա եւ Լեզուի Պետական Տեսչութիւն, որոնցմէ զուրկ է Սփյուռքը, կամ անատակ է նման կառույցներու ծնունդ տալու: Եւ այս անատակութիւնկը մեզ չ՛անհանգստացներ: Այս յոյժ կարեւոր խնդիրը մաս չի կազմեր մեր ճառերուն, քաղաքական առաջադրանքներուն եւ իրարանցումներում: Հետեւանքը կ՛ըլլայ այն որ անմիջականը, որ առաւելաբար տնտեսական դէմք ունի, կը տանի մեզ իր հոսանքով, եւ ջոջական ղեկավարութիւնըները կը տնտեսվարեն տեղատուութիւնները:

Լեզուով «մէկութիւն» նուաճելու մտածումը յաճախ կ՛առաջնորդէ անհեռանկար եւ համբակային վերլուծումներու եւ քաղաքականութեան, ըստ որոնց արդի աշխարհաբար հայերէնները պիտի միաձուլուին, կամ արեւմտահայերէնը պիտի անհետանայ: Ոչ ոք կուզէ խօսիլ զոյգ ինքնութիւններու անխարդախ պահպանման մասին: Խորքային հարցերու անտեղեակներու մակերեսային մօտեցումները նկատի չունին Արեւմտահայաստանը եւ ինքնուրոյն արեւմտահայութիւնը, որուն գոյատեւումը եւ իրավունքի հետապնդումը չեն կրնար որպէս ենթահող չունենալ մշակոյթը ու լեզուն՝ արեւմտահայերենը: Իսկ Սփյուռքը, ինչպէս այսօր յաճախ կ՛ըսուի՝ դասական Սփիւռքը, եթէ կորսնցնէ այն ինչ որ իր ինքնութիւնը կը կազմէ, հողի իրաւատէրի գիտակցութիւնէն մինչեւ սեփական աշխարհաբար, ինքզինք կը դատապարտէ կորստեան, կամ ղեկավարութիւնները զայն կը դատապարտեն կորստեան: Այն օրը որ սփյուռքեան զանգուածները կը մոռնան իրենց հայրենահանուածի կացութիւնը, կը կորսուի ազգի աւելի քան կէս համրանքը: Այսօր զգացական հայրենասիրութեան, անտեղեակութեան եւ ազգային-մշակութային ենթահողի բացակայութեան պատճառով, դասական Սփիւռքը Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը շփոթէ Հայաստանի հետ, ինքզինք դատապարտելով հայասէրի եւ զբօսաշրջիկի դերին: Կարծէք ինք չ՛անհանգստանար այս անշահ դերէն, նոյնպէս՝ Հայստանի Հանրապետութիւնը: Վերջինը հաւանօրէն գոհունակութեամբ կ՛ընդունի այս կացութիւնը: Այս պայմաններուն մէջ ի՞նչ բանի պիտի ծառայէ «Սփիւռքի նախարարութիւնը». Կը մնայ անորոշ, մանաւանդ որ Հայաստանի Հանրապետութեան բառարանին մէջ սկսած է յաճախակի դառնալ «Նոր Սփիւռք»ը, որ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ առաւելաբար հոն մնացող ազգական-բարեկամներու օժանդակելու ցանկութիւն ունի, բայց չունի վերադարձի եւ ոչ ալ Արեւմտահայաստանի ազատագրութեան հեռանկար, դասական կոչուած Սփիւռքն ալ քաշելով իր ետեւէն: Իսկ այս կացութեան դիմաց, ղեկավարութիւնները չունին պատշաճ ռազմավարութիւն եւ անկէ բխող քաղաքական կեցուածքներ եւ առաջադրանքներ: Էսթէպլիշմընթը դադրած է ունենալէ, չունի Սփիւռքի գոյատեւման քաղաքականութիւն: Ոչ ոք կխօսի Լիբանանի այն վարժարանին մասին, որուն տարեկան ծախսերը կը բարձրանան 150.000 տոլարի եւ աշակերտներէն կը գանձուի միայն 30.000 տոլար: Ո՞վ պիտի հոգայ մնացեալ 120.000-ը, բայց այդ դպրոցէն կէս մղոն հեռու մարդիկ կը հաւաքուին եւ կը կազամկերպեն ռատիոթոն կամ թելեթոն… Հայաստանի կամ Արցախի մէջ իրականանալիք այս կամ այն ծրագրին համար: Օրինակը դիպուկ է, ինչպէս կ՛ըսեն, բայց մեզ չի մղեր առարկայական մտածման:

Յակոբ Պալեան

Հորիզոն շաբաթաթերթ, 26 յունուար, 2009թ.

Թվայնացումը` Լեզվի ժողովրդական տեսչության

Գրառումը կատարվել է ԼԺՏ-ի նյութերը, Հայերենագիտություն, Հրապարակախոսական, Սփյուռք բաժնում։ Էջանշեք այս հղումը.