ՄԱՅՐԵՆԻ ԼԵԶՈւՆ՝ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈւՀՈւ ԸՆԿԱԼՄԱՄԲ Ու ԿԵՐՊԱՎՈՐՄԱՄԲ

Դավիթ Գյուլզադյան

Մայրենի լեզվի բարեբանությունը հայոց գրավոր մշակույթի մեջ սկսվել է գրերի գյուտի դարաշրջանից։ Այսօր, երբ վերստին տարուբերվում և նույնիսկ պետական մակարդակով են բեկվում հայոց ինքնությունն ու սրա կերպընկալ խորհուրդը, պարզ է դառնում այլևս, թե ինչու են մեր գրի ու գրչի մշակներն այդպես ցավագնորեն արձագանքել լեզվապահպանության խնդրին։ Եվ հատկապես մեր ինքնապահպանման ոգորումի այս օրերին կարևոր եմ համարում կրկին անդրադառնալ Սիլվա Կապուտիկյանի՝ լեզվի ու լեզվապայքարի ասպարեզում դրսևորած գործին ու գործունեությանը։ Ցավոք, այդ գործունեությունն իր «պահանջարկն» ունեցավ (և հիմա էլ ունի) մեր անկախ կարծեցյալ հայրենիքում ևս։

Անբացատրելի է թվում այն, որ իր անկախությունը նաև հայոց պետական լեզվի գերակայությամբ փաստող պետությունն այսօր այդ նույն լեզուն ստորակայության է մղում՝ նույն վիճակն ապահովելով հե՛նց անկախության համար։ Բավական է, սակայն, հպանցիկ հայացք նետել դեպի մինչ այդ մեզ համար երազային անկախության ձևավորման սկիզբը, և, կարծում եմ, որոշ բացատրություն հնարավոր կլինի գտնել։

Գաղտնիք չէ, որ համազգային պայքարի վերաճած Ղարաբաղյան շարժումը, չնայած իր բազմամարդ ընդգրկմանը, համազգայնության իմաստով առերևութականության վերածվեց՝ շարժման հետագա ղեկավարների աննկատ ուղղորդմամբ սլաքը պարզելով նո՛ւյն իսկ ազգային արժեքների ոգեպահների դեմ։ Եվ վերջիններիս մեջ թիրախի կենտրոնում էր Կապուտիկյանը։ Հիմա տեղը չէ. դեռ առիթ կինի՝ ներկայացնելու, թե ինչ եղանակներով կամ, այսօրվա ձևակերպմամբ, տեխնոլոգիաներով էր իրականացվում համարում ունեցող մտավորականների ու հատկապես Կապուտիկյանի վարկաբեկումը, և թե ինչպես ի՛նչ տեղի ունեցավ, որ ոգեշունչ ճառերով իր շուրջը միլիոն բազմություն ժողոված ու նրա հավաքական սիրտը թունդ հանած բանաստեղծուհուն սուլոց-վայնասունով լռեցրեց նույն այդ բազմությունը, իսկ տասը տարի հետո ոչ պակաս ոգևորությամբ նշեց նրա հոբելյանական ութսունը։ Այնուամենայնիվ, թվում է, պախարակման հիմնական եղանակը սա էր. տվյալ ժամանակաշրջանի թոհուբոհից դուրս նետած տրամաբանությամբ համատարած քննադատության տարափի տակ էին պահում այդ ժամանակաշրջանի կոմունիստներին, դրանց մեջ՝ նաև գրողներին։ Վերջիններիս՝ իբրև մտավոր աշխարհի անհատների, «քննադատությունն» անդրադառնում էր սրանց արած-թողածի վրա ևս, ի թիվս այլոց՝ նաև «Խոսք իմ որդուն»-ի վրա, սա էլ, հասկանալիորեն, բեկում էր հայրենասիրության պատկերացումները՝ հայրենիքի խորքային յուրացմանն օժանդակող խորհրդանշային արժեքների աստիճանական վանումով իբր թե ժողովրդավար հզոր պետություն ունենալու պատրանք ապահովելով, այն է՝ ազգային ոգեկանությունից զուրկ համամարդկային արժեքներով անկախ պետության ստեղծում։ Այն, որ իրոք խաբկանք էր շարժման բարձրակետերին մեզ հեռվից ցուցադրված հայոց ազատության փարոսը, համոզվում ենք ոչ միայն այսօր՝ Սահմանադրության ոտնահարմամբ պետականորեն լեզվի օրենքի վերաձևման հերթական նկրտման վկաները լինելով. դա ակնհայտ էր Հայաստանում դեռ նոր անկախություն հռչակված ժամանակներում, երբ երկրի առաջին դեմքն ի լուր ողջ ազգի հայտարարեց, թե ազգային գաղափարախոսությունը կեղծ կատեգորիա է…

Ինչևէ, թե՛ շարժման ընթացքում, թե՛ դրանից առաջ ու հետո հայրենասիրության անչափելի լիցքեր է հաղորդել ազգակիցներին Ս. Կապուտիկյանը Հայաստանում թե սփյուռքում, և հայրենի արժեքների մեջ առաջնային տեղ է զբաղեցրել հայոց լեզուն, որը նա ոչ միայն գովերգել, այլև հաճախ պայքարով է պաշտպանել բիրտ ուժից։ Թող թույլ տրվի ասել՝ հայրենիքն էլ դեպի իրեն բևեռված սիրո հայացքին անդրադարձ ուժ է տվել՝ ժողովրդական սիրո լուսապսակ բոլորելով հայրենաբան հեղինակի անվանը։

Ս. Կապուտիկյան հայրենասերի առաջին ուժգին պոռթկումը տեղի ունեցավ գրական մուտքի տարիներին։ «Խոսք իմ որդուն»-ը դարձավ հայության հավաքական սիրտը մուտք գործելու մշտական անցագիր։ Ճիշտ այդ հավաքական զորութենությամբ է պայմանավորված թե՛ բանաստեղծության թևածման, թե՛ բանաստեղծուհու մեկնարկի հաջողությունը։ Առայժմ մի կողմ թողնելով բառ ու պատկերի հատվածական վրձնումները՝ անհնար է չհինալ բանաստեղծության՝ իբրև չափ ու կշռույթի մեջ դրված ամբողջական խոսքի անմիջական ու անկեղծ հանդիսավորությամբ, որն իր զգոնության կոչով նոր-նոր թոթովել սկսող որդուն հղած պատգամից վերաճում է ազգասթափ պատվիրանի՝ մինուճար որդու տեր քնարական հերոսուհուն օժտելով համազգային մոր կերպարի խորհրդավորությամբ։ Հեղինակի մտքով էլ չէր անցնում, որ հետագայում մայր լեզուն ոսոխի զարկից կրծքով պաշտպանելու պատվիրանի լավագույն իրացնողն ինքն էր լինելու։ Ահա՛ նրա խոստովանությունը. «…. Որտեղից որտեղ իմ՝ Հոկտեմբեր ու Նոյեմբեր ներբողող բանաստեղծուհուս մեջ խլրտաց նախնիներիս արյունը, և ես գրեցի …. «Խոսք իմ որդուն»-ը։ Թող տարօրինակ չթվա, եթե ասեմ, որ իմ գրական ճակատագրի համար այդքան բախտորոշ այդ քերթվածը ստեղծվել է ոչ այնքան խորը գիտակցումից, ապրումի գերագույն լարումից, այլ ծնվել է, եթե կարելի է ասել, ինքնիրեն, ինչ-որ բնազդային ներշնչումով»։

Ոչ միայն Կապուտիկյանի, այլև մայրենի լեզուն փառաբանող բոլոր մեծերի համար այն եղել է ժողովրդի պատմության յուրօրինակ բաց հուշամատյան, որը միշտ լրացվելու անթիվ էջեր ունի, որոնք սահմանափակել չի կարելի, այլապես մատյանը կփակվի. մահազդ է նրա վերջակետը։ Բանաստեղծուհու լեզվերգության բոլոր դրսևորումներում կա՛ այդ պատմությունը, ըստ որում, հետաքրքիր է այն, որ թե՛ ենթագիտակցությամբ («Խոսք իմ որդուն»), թե՛ գերգիտակցությամբ («Էրվում եմ, էրվում», «Հայ պատանու երդումը մայրենի լեզվին», «Ոչ միայն հացիվ» ևն) լույս աշխարհ բերած բանաստեղծություններում ժողովրդի ու նրա մշակույթի պատմությունը նույնատիպ խորհրդանշանների ծիրով է առկայանում։ Ահա՛ մեր լեզվաշաղախ պատմությունը՝ ըստ «Խոսք իմ որդուն» բանաստեղծության գեղարվեստական բեկման. պատմությունը «քննվում է» հետադարձ ժամանակագրությամբ՝ հազարագանձ հայոց լեզուն զավակին «հանձնելու» օրվա պահից՝ թռիչք կամրջելով հայկյան նետի սլացքի սկզբնապահի հետ. այդ բևեռների միջև «ներկայացվում է» մեր պատմական երթը, որ անաղարտ է մնացել՝ Մեսրոպի սուրբ հանճարով գիր ու մագաղաթ արարելով, հե՛նց դրանով հույս ու դրոշ դառնալով. այդ երթը բովադակում է և՛ հայ պանդուխտի սրտի վերքի մրմունջ, և՛ ժողովրդի կռվի երգի որոտ և, որ կարևոր է, դարավոր կարկաչի անընդհատելի փոխանցում օրորոցից օրորոց։ Պատմությունը, սակայն, սրանով չի ավարտվում. այն նոր սկիզբ է ունենում ամեն նոր ծնունդի հետ, իսկ երթի անընդհատականության ու անաղարտության համար մանկուց գիտակցության մեջ պիտի դրոշմվեն ազգապահ խորհրդանշային արժեքները, որոնցից են, ա՛յս մի բնանաստեղծությամբ, Արարատը՝ իր վեհությամբ ու վճիտ ձյունով, և պապերի աճյունը՝ սրտին մոտ պահելու անհրաժեշտությամբ։ Մի կողմից՝ պատգամելով սրանց պահպանությունը՝ հայ մայրը հայ արյան կանչով հայորդու ձևավորվելիք գիտակացության մեջ սկզբից ևեթ ամրակայում է հավերժական արժեքների՝ լեզվի, Արարատի, պապերի աճյունի նույնացում կամ նույնացված գնահատում, մյուս կողմից՝ ավարտատողով սրանցից առանձնացնում է մայր լեզուն՝ որպես բոլոր արժեքներին հասնելու, դրանք տեսնել-ընթերցելու անփոխսարկելի բանալի։

Այս բանաստեղծությունը՝ գրված 1944-ին, անմիջապես դպրոց է մտնում հայրենիքում էլ, սփյուռքում էլ՝ վերջինիս հետ մեկընդմիշտ ճակատագրական կապ ապահովելով բանաստեղծուհու համար։ Այսօր էլ սփյուռքում «Առաւոտ լուսոյ»-ի և «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծության հետ որպես աղոթք է հնչում այն, և հայ պարմանիները դպրոցի բակում այդ երեք գործն աղոթելուց հետո են շարքերով շարժվում դեպի դասարաններ։ Խորհրդահայ դպրոցը, սակայն, պատերազմից հետո (պատերազմի ընթացքում ստալինյան քաղաքականությամբ թույլատրված էր ազգային-հայրենասիրական գաղափարներով հագեցած գործերի հրապարակում)՝ մինչև անցյալ դարի հիսնականների կեսերը, դուրս թողեց գրականության դասագրքերից այդ բանաստեղծությունը, իսկ ստալինյան «ձնհալից» հետո վերականգնվեց այն՝ մտնելով նաև բուհերի ընդունելության քննությանն անգիր հանձնարարվող պարտադիր գործերի ցանկը. սա հատուկ եմ ասում, որովհետև, բնավ ոչ պատահաբար, այսօր ևս այդ բանաստեղծությունը դուրս է թողնված հիշյալ ցանկից (դպրոցի գործերին մոտ կանգնած վստահելի մեկից տեղեկացա, որ կարծես ծրագրից ու դասագրքից էլ են ուզում հանել այդ բանաստեղծությունը՝ «Թե մորդ անգամ մտքից հանես, // Քո մայր լեզուն չմոռանաս» տողերով երեխայի մեջ մոր նկատմամբ անվստահություն առաջ բերելու «պատճառաբանությամբ». ա՜յ քեզ ինտերակտիվ աշակերտակենտրոն ուսուցում)…

Ստալինյան ժամանակներում բարձրագույն հրամանագրով հայերենից դուրս է մղվում բազմաթիվ հայահունչ ու հայաշունչ բառերի գործածությունը՝ հեղափոխական հասկացություն բովադակող բառերի՝ բոլոր ժողովուրդներին հասկանալի միջազգային համարժեքների միասնականության թելադրանքի անհեթեթ պատճառաբանությամբ։ Այս հրամանագիրը այնպիսի մի աղետ եղավ մեզ համար, որի խոր հետքերը մինչև օրս դաջված են մեր լեզվի վրա։ Ի՜նչ հեղափոխական հասկացություն. պարտիա, պոլիտիկա, ռևոլյուցիա, կոնստիտուցիա, կոմսոմոլ, դելեգատ, դելեգացիա, դեպուտատ և տասնյակ այլ բառերից բացի՝ Հռոմի պապից առավել պապական մեր գիտնականները հայերեն դարավոր տերմիններն սկսեցին փոխարինել օտարով՝ գեոմետրիա, գեոլոգիա, գեոդեզիա, բիոլոգիա, ֆիլոլոգիա, մետրիկա, գենետիկա ևն։ Մխիթարական չէր վիճակը նաև 50-60-ականների հայերեն լեզվաբանական գրականության մեջ. ահա՝ ապոստերիորիստական իզոլյացիոնիզմ, ռացիոնալիստական ունիվերսալիզմ, գենետիկական և ռեկոնստրուկտիվիստական կոմպարատիվիզմ, նոմոթետիկական էվոլյուցիոնիզմ, սիստեմային-անալիտիկական լեզվաբանություն, ստրուկտուրալիստական դելիմիտացիոնիզմ ևն։ Արդարությունը պահանջում է հիշատակել, որ, հակառակ այս հայաբառ ջարդի, շնորհիվ Վ. Համբարձումյանի՝ աստղագիտություն բառն իր տեղը չզիջեց օտար աստրոնոմիա-ին։ Նույն ժամանակներում (հատկապես Երևանում) սկսել էին թափ առնել ռուսական դպրոցները։ Եթե ասվածին էլ ավելացվի այն, որ մտավորականների մի մասը՝ պատերազմի ընթացքում, իսկ մյուս մասը՝ առավել մեծ զանգվածներով, 37 ու 49 թվականներին սրածվեց, կարծում եմ՝ մոտավորապես պարզ կդառնա, թե գրական հայերենի համար ինչ անասելի սրածություն եղավ դա. մտավոր բանակի կորուստը հանգեցրեց մեր լեզվի գրական տարբերակի պատկառելի մի շերտի չեզոքացման, որի հետևանքները մինչև օրս վերացված չեն։

Ասել, թե «Խոսք իմ որդուն»-ի հեղինակն այդ տարիներից է կրծքով պաշտպանել մայրենի լեզվի իրավունքները, ճիշտ չի լինի։ Իր իսկ խոստովանությամբ՝ 200 միլիոնի պես ինքն էլ է ստալինյան հիպնոսի տակ ապրել։ Այդ տարիների նրա գրավոր թե բանավոր հրապարակախոսական ելույթներն էլ զերծ չեն օտարաբանումներից։ Դա ժամանակի լեզվամտածողության արդյունք էր, որից չեն խուսափել նույնիսկ Ավ. Իսահակյանն ու Դ. Դեմիրճյանը։ Միայն «ձնհալից» հետո, ի տես մի կողմից՝ զարթնած արյան, մյուս կողմից՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Ավ. Իսահակյանի հետ ունեցած տևական նպաստավոր ու բարեկամական շփումների, բարեշրջություն է ապրում Կապուտիկյանի աշխարհընկալումը։ 1961-ին կրկնապատկվում է բանաստեղծուհու համբավը՝ շնորհիվ «Մտորումներ ճանապարհի կեսին» գրքույկի։ Մինչև այդ գրքույկն էլ հիշատակության արժանի դասական բանաստեղծություններ ուներ նա, այս մեկը, սակայն, ըստ իս, հեղինակի՝ դասականության կնիքով առաջին ժողովածուն էր։ Ի թիվս այլոց՝ այստեղից է սկսվում նաև մայրենի լեզվի դերի գիտակցված ու հետևողական տարփողումը։ Նշված գրքույկի համանուն պոեմի եղերական հավասարակշիռ ու չափավոր դրվագներից մեկում լեզվի կորստյան անելության գիտակցումը կա.

Լեզո՛ւն, մեր լեզո՜ւն, իր վերջին շնչում,

Պանդուխտի շուրթից կախված հազիվհազ,

Օգնության կանչով ինձ նա՞ է կանչում

Այդպես տագնապոտ, այդպես սրտամաշ…

Նույն ժողովածուի մեջ կա նաև ամբողջ թափով գործի գցված սպիտակ ջարդը գուժող, դժբախտաբար, մշտարդի բանաստեղծություն՝ 1960-ին գրված «Էրվում եմ, էրվում»-ը։ Այսօր էլ (առավել, քան երբևէ) խնդիր ունենք՝ օտար լպրծուն կանաչի տակից արևերես հանելու հայոց երգն ու գրերը.

Ո՜չ, կանգնի՛ր, կանգնի՛ր,

Մի՜ թողնիր, որ մեղկ այդ ալիքները կեսգիշերային՝

Օվկիանոսների այն ափից եկած,

Քեզ՝ քաշած իրենց ալեպտույտում՝ պոկե՜ն քո ծառից,

Եվ դու՝ ճյուղի պես մի հողմահալած՝

Անտուն, անարմատ հածե՜ս աշխարհով,

Չորանաս, ընկնես հեռու մի հողում։

Մի՛ թողնիր, որ այն, ինչ որ դարերում

Չկարողացավ թշնամի՛ն անել ջարդով ու սրով,

Արվի խոսքերի փաղաքուշ փայլով,

Ժպիտով սիրուն,

Երգով, համբույրով ու գուրգուրելո՜վ…

Հիշենք Շահնուրին. «Կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն»։ Տարիներ հետո բանաստեղծուհու գրչի տակ այս նահանջի զգացողությունը ցավագնորեն պիտի խտանար «Ոգորումներ» շարքի մի քառյակում.

Խև՛ քամի, ծովերն ես տանում

Մեր ամպը՝ կուտակված դարով,

Մինչ վարում՝ պապակած հողեր,

Խարկված արտեր ու արոտ.

Ծովերի, ա՛խ, ինչի՞ն է պետք

Մեր ամպը, անձրևը մի բուռ,

Ծովերը ի՞նչ կհասկանան՝

Ի՛նչ է ջուր ու ջրի կարոտ։

Նույն նահանջն է արտացոլված «Կիսակայարանում» շարքի «Շքեղ մի տուն մտա, հայի մի տուն» և «Վիլյամ Սարոյանին» բանաստեղծություններում։ Ահա՛ ընտիր սպասքով, կարասեղենով ու գորգեղենով հարուստ հայազուրկ, ասել է՝ բովանդակազուրկ տան պատկերը.

Ճռնչում էր գրքից պահարանը փայլուն,

Ու նրա մեջ՝ ո՜չ մի հայերեն գիրք.

Բազմած էին այնտեղ գրչի մեծեր անթիվ,

Միայն մեր Մաշտո՜ցը այնտեղ չկար,

Ինքն իր որդուց՝ մերժված, ինքն իր որդուն՝ օտար,

Ինքն իր տան մեջ դարձած վտարանդի…

1984-ին՝ համալսարանում կայացած հանդիպմանը, բանաստեղծուհուն հարց ուղղեցին.

– Վիլյամ Սարոյանը հա՞յ գրող է։

– Ոչ.– անմիջապես հաջորդեց պատասխանը.– հրաշալի հայ է, հրաշալի՝ ամերիկացի գրող։

Ապա ավելացրեց.

– Ինչո՞ւ եք տարակուսում, սիրելի՛ բանասերներ. հանրահայտ ճշմարտություն եմ ասում։ Որ լեզվով գրես, այդ ազգի գրողն էլ կլինես։ Բա ձեր կարծիքով ինչո՞ւ ենք այդքան տագնապած Հայաստանում ռուսական դպրոցների առատությունից։ Չէ՞ որ մեր ազգի ներուժից ենք զրկվում։ Ինչքա՜ն կշահեր հայ գրականությունը, եթե այդ հզոր տաղանդի տերը հայերեն գրեր։ Այս իմ ցավը ես արտահայտել եմ նաև նրան նվիրած իմ դամբանական քառյակում.

Ասքդ, ասածդ մերն էր,

Լեզուդ, գիրդ՝ ուրիշի՛.

Օրերիդ սևը մերն էր,

Ալ-կարմիրդ՝ ուրիշի՛.

Մահդ՝ այնտեղ, մենք՝ այստեղ,

Ինչպե՞ս հասնենք իրարու.

Հոգիդ ու անձդ մերն էր,

Անձնագիրդ՝ ուրիշի՛…

Ճիշտ նույն ցավը կա Կապուտիկյանի՝ 1960-ին գրած «Վիլյամ Սարոյանին» բանաստեղծության մեջ. ահա մի հատված դրանից.

Եվ մի՞թե որպեսզի հայազգի

Մի գրող աշխարհում զրնգար,

Հարկավոր էր, որ հայրդ տարագիր

Թողներ իր Բիթլիսը ու երթար,–

Հարկավոր էր, որ հողում այդ հեռու

Թառամեր քո հոգնած շուրթերին

Այն լեզուն, որով հին օրերում

Քեզ հեքիաթ էր ասել Թագուհին…

Այդ նույն տարիներին, թվում է, մայրենի լեզվին նվիրված բանաստեղծությունների շարքում միակ հուսադրողը «Ղարաբաղի բարբառը» գործն է, քանի որ «Ժայռի նմա՜ն է այս հին բարբառը», և «Շուրթերի վրա այնպե՜ս է բառը, // Ինչպես որ ժա՜յռն է հողում խրված» (1960)։ Անմեկնելի է արվեստագետի հոգին։ Այդ բանաստեղծությունը գրվել է նախորդ տարում հեղինակի ղարաբաղյան շրջագայությունից ու հանդիպումներից ստեղծված անմխիթար տպավորությունից հետո. երևի հարկ էր այդպե՛ս ապրեցնել ղարաբաղցիներին…

1962-ին համայն հայությունը տոնում էր Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդյան 1600- ամյակը։ Այդ առիթով բանաստեղծուհուն հրավիրում են Լիբանան, Սիրիա և Եգիպտոս։ Իրենից մոտ քսան տարի առաջ այնտեղ էր հասել իր մեսրոպաշունչ բանաստեղծությունը, հիմա այդ նույն շնչով իր անձն էր հրավիրված։ Բոլորին է հայտնի, թե ինչ անչափելի տարողություն տարավ նա այստեղից և ինչ բերեց իր հետ վերադարձին։ Միայն ուզում եմ ընդգծել, որ հազիվ հասցնելով Բեյրութի «Կապիտոլ» կինոթատրոնի սրահում անցկացվող Մեսրոպյան փառատոնի եզրափակիչ հանդեսին՝ ոգեշունչ ճառ է կարդում Մեսրոպի դերի, հայ գրերի ու դպրության անգնահատելի արժեքի մասին, մի ճառ, որը, եթե ժանրավորելու հարկ լինի, երևի պիտի համարվի ու անվանվի գեղարվեստական քննախոսություն։ Այդ քննախոսության տրամաբանությամբ ու տրամախոսությամբ էլ շարունակվում է նրա գեղարվեստահրապարակախոսական հետագա ողջ գործունեությունը թե՛ սփյուռքում, թե՛ հայրենիքում, թե՛ բանավոր, թե՛ գրավոր ելույթներում ու տարաժանր գրքերում։

Վերն ասացի, որ մայրեներգ բանաստեղծություններում խորհրդանշանների նույնականություն կա, սակայն այդ նույնական լինելը ոչ միայն Կապուտիկյանի, այլև մյուս բանաստեղծների համատիպ գործերում մեխանիկական կրկնություն չէ. ամեն մի արժեքավոր ստեղծագործության մեջ նոր «հանքաշերտ» է պեղվում, նոր խորք է բացահայտվում, իսկ արվեստավորությունն ինքնին բովանդակային համազորության դեպքում անգամ իրոք նոր խոսք է ապահովում։ Այսպես, օրինակ, «հազարագանձ հայոց լեզու» բառակապակցությունը կա մայրենի լեզվին նվիրված և՛ «Խոսք իմ որդուն», և՛ «Ոչ միայն հացիվ» բանաստեղծության մեջ, իսկ վերջինում հայտարարված «Հազարագանձ հայոց լեզվի // Տերն եմ, այլև բարապանը» «իրազեկումը» հուշում է, որ հեղինակը գիտակցված զուգորդում է առաջացնում՝ նույն պատգամի մշտնջենականությունն ամրակայելու մտադրությամբ։ Նույնականության հարցում ընթերցողն էլ կհամոզվի՝ մտովի համեմատելով ստորև բերվող «Հայ պատանու երդումը մայրենի լեզվին» արձակ բանաստեղծության մի քանի պատկերները ելակետային լեզվերգության՝ «Խոսք իմ որդուն»-ի հետ. ահա՛ դրանք՝ «Ժամանակի ակունքներից ես գալիս դու, իմ հա՜յ լեզու», «Հայկյան նետի սույլ ու շառաչը կա քո մեջ», «Երդվում եմ՝ // Ծնունդովս կամուրջ դառնալ քո դարեդար անցումին», «Դու՝ գողթան կրակված գուսաններից ի՜նձ հասած // Մոխրաթաթախ անթեղ», «մայրական կաթնաբո՜ւյր մրմունջ», «Օտարության բիրտ ալիքների միջից՝ // Ի՛նձ կանչող, ի՛նձ ապավինող հարազատ», «Երդվում եմ՝ // Պահպանել քեզ որպես սերնդեսերունդ փոխանցած // Եվ ինձ վստահած տոհմական սրբություն», «Նորոգել քո մագաղաթյա ազնվականությունը // Նոր ժամանակների հյութ ու ավիշով», «Երդվում եմ …. ինձնով տանել-հաղորդե՜լ զավակներիս // Քո հավերժական կենդանությունը»։ Բանաստեղծությունն ունի լեզվի և ուրիշ նվիրական արժեքների՝ նյութական թե հոգևոր, այլ նույնացումներ ևս, ինչպես՝ «Դու՝ փիղ ու բաբանի զարհուրանքին դիմադիր կանգնած՝ // Անկործանելի՜ պարիսպ», «Զվարթնոց տաճարի չեղծված, չավերակված սկզբնապատկեր», «Ժամանակի ժանգը չբռնող՝ ոսկեդարի՜ ոսկի», «Դավթի իմաստուն պայծառություն // Եվ Մհերի իմաստնագույն խռովք», «Նարեկացու տիեզերածավալ ալեկոծում // Եվ Քուչակի վարդաշաղախ սիրերգություն»,«Եղիշեից Եղիշե ձգվող անհուն մաքառումի զորավոր զրինգ» և այլն, և այլն։ Այս պատկեր-բնորոշումներն ինքնանպատակ չեն. դրանք ծառայում են «Էրվում եմ, էրվում» բանաստեղծության մեջ արծարծված գաղափարի նոր ծավալմանը, որ և կատարվել է «Ոչ միայն հացիվ» բանաստեղծության ավարտերգով.

Ինչպե՞ս ասեմ,

Որ մեր շնչած անգույն օդում

Թթվածնի՜ց զատ կա և ոգի –

Դեռ եղեգան փողի՜ց ելած ծուխ կա ու բոց,

Կա մեր բառից, գրից, քարից բաղադրված,

Մեր հին արյանը համակազմ մի մթնոլորտ,

Որից եթե պոկվե՜նք հանկարծ –

Պիտի պոկվենք ձգողական ուժի՜ց երկրի

Ու երկրո՛ւմ իսկ

Դառնանք անկե՛րպ, անկշռելի…

Ինչպե՛ս ասեմ,

Ինչպե՛ս ասեմ, որ հասկանա՜ն…

Վերջին երկու բանաստեղծությունը «Դեպի խորքը լեռան» ժողովածուի «Արարատյան համանվագ» շարքից է։ Թե՛ շարքը, թե՛ ժողովածուն ամբողջությամբ երկիրն ու ժողովրդին խորհրդանշող Արարատ լեռան ընդերքը պեղելու և նոր հանքաշերտեր բացելու իմաստով հայ դարավոր բանաստեղծության երևելի պոռթկումներից է։

80-կաններին՝ գրողների տանը կայացած մի հանդիպման ժամանակ, բանաստեղծուհին, անդրադառնալով իր ուղեգրություններին, տեղեկացրեց, որ իր մտադրությամբ դրանք առաջին հերթին ուղղված են եղել հայաստանյան ընթերցողին՝ սփյուռքի անհնար պայմաններում հայի մաքառման օրինակով հասկացնելու համար տեղացիներիս, որ չի կարելի այդքան անփույթ լինել սեփական արժեքների, մասնավորապես լեզվի նկատմամբ։ Այս միտքը հանգիստ չտվեց Կապուտիկյանին և տագնապի մեջ պահեց նրան մինչև իր կյանքի վերջը։ 1978-ի ՀԽՍՀ Սահմանադրության մեջ պայքարի գնով հայերենի՝ պետական լեզու լինելու հոդվածի պահպանումը մի կերպ գլուխ բերելուց հետո, որի հարցում անգնահատելի է Կապուտիկյանի և Գրիգոր Խանջյանի դերը, բանաստեղծուհին լեզվապաշտպանությունն սկսում է իրագործել գրոհի քաղաքականությամբ։ Ամեն անգամ հրավիրվելով այս կամ այն ռուսական դպրոց, իր շնորհակալական խոսքում հոգեբանական նուրբ անցումներ ապահովելով՝ շեշտում էր տվյալ դպրոցի փակման ու հայացման անհրաժեշտությունը։ Բնականաբար, չէին փակվում այդ դպրոցները, բայցև հասկանալով երկրի բանաստեղծի ցավը՝ այդ դպրոցների հայամետ ուսուցիչներն ինչ-որ չափով կարողանում էին հայանպաստ մթնոլորտ ստեղծել այնտեղ՝ հաճախադեպ դարձնելով այդ կարգի հանդիպումները տարբեր գրողների ու այլ արվեստագետների հետ, աշակերտներին ավելի հաճախ մշակութային տարբեր օջախներ առաջնորդելով։ Ի շահ ազգային լեզվի՝ Կպուտիկյանը լիաթափ գրոհի է անցնում՝ սկսած 1981-ից՝ Հայաստանի գրողների միության 8-րդ համագումարից։ Ականատեսները պատմում են, թե ինչպես նշված թվականի մայիսի 6-ին բանաստեղծուհու՝ համագումարի սրահ մտնելուն պես նրան են մոտենում երկու ներկայանալի երիտասարդ՝ երկու կողմից ժպտադեմ թևանցուկ անելով։ Գլխի ընկնելով՝ սրանց հիմարացնում է բանաստեղծուհին. «Ա՜, իմ ստեղծագործության անզուսպ երկրպագուներնե՜րն եք»։ «Այո, իհարկե»,– շփոթված պատասխանում են երիտասարդները։ «Հատկապես ո՞ր գործերս են ձեր ուշադրությանն արժանացել»,– խաղը շարունակում է Կապուտիկյանը։ Քանի որ այս մի հարցին պատասխանել չէր լինի (դրանք այդքան պատրաստվածներից չէին), իրենք են դիմում բանաստեղծուհուն. «Գիտենք, որ այսօր ելույթ եք ունենալու»։ Հետևում է պատասխանը. «Ո՜չ, ես ելույթ չեմ ունենալու»։ «Ինչպե՞ս թե…»։ «Թյուրիմացությունը պարզեք նախագահությունում»,– կտրում է բանաստեղծուհին՝ թևերն ազատելով։ Շատ չանցած՝ նիստը նախագահողը հայտարարում է. «Ձայնը տրվում է բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանին»։ Երիտասարդները քարանում են՝ տեսնելով, թե ինչպես է ելույթի ռուսերեն թարգմանությունը բանաստեղծուհին հանձնում թարգմանչաց խցիկ և մոտենում ամբիոնին…

Տարողունակ էր այդ ելույթը թե՛ ծավալով, թե՛ նյութի հոգեբանական ու քաղաքական վերլուծությամբ։ Ասվում է մոտավորապես այն ամենը, ինչ ասում ենք հիմա։ Ելույթը, բնականաբար, չէր պարունակում հակախորհրդային ձևակերպման նշույլ անգամ։ Քանիցս շեշտվում է ռուսերենի իմացության անհրաժեշտությունը հե՛նց ազգային զարգացման հեռանկարների տեսանկյունից։ Ելույթի համար բանաստեղծուհուն շնորհավորելու են մոտենում տարբեր հանրապետությաունների գրողներ, որոնց երկրներում պետական չէին ազգային լեզուները, ուստի շատ ավելի անմխիթար վիճակում էին։ Շնորհավորում են նաև որոշ ռուս գրողներ։ Բայց, միևնույն է, համապատասխան շրջաններում բանաստեղծի ճառից «որսում» են հակախորհրդային ու հակառուսական բնորոշումներ։ Վիրավորանքից վրդովված «Սովետսկի պիսատել» հրատարակչության տնօրեն Երյոմինը միջանցքում բարձաձայն հոխորտում է. «Ես Կապուտիկյանից չէի սպասում։ Մենք նրան 100000 տպաքանակով հրատարակում ենք, իսկ նա…»։ Պլանով նախատեսված բանաստեղծությունների ժողովածուի հրատարակությունը տևական մի շրջան հետաձգվում է, որը բնավ չի մտահոգում հեղինակին, և դրա համար նա երբևէ չի դիմում ու որևէ հարցում չի անում ոչ տնօրենին, ոչ որևէ մեկի։ Գրում եմ այս տողերն ու ապշահար հարցնում անորոշ հասցեատիրոջ. մի՞թե մեզ դաս չեղան խորհրդային տարիները. այս ո՞ւր են տանում մեզ մեր իշխանավորները. իրո՞ք օտարացել են մեզ օտարի՛ չափ…

Նույն 81 թվականին այս տագնապներն ու ցավառիթ մտորումները բանաստեղծի գրչի տակ տաղաչափական ձևավորում են ստանում։ «Բացվի՛ր, լեզու, բացվի՛ր» կրկնատողով սպասման հանդարտ հանդիսավորություն հաստատող «Ծնունդ» բանաստեղծության մեջ մանկան շուրթերին ծնվելու պատրաստ լեզուն Վահագնի ծննդյան խորհրդավորությունն ունի. «Լեզու՝ Վահա՛գն-մանկիկ, // Դու ծնվեցի՜ր…»։ «Երազ» բանաստեղժության մեջ ծովի փրփրած ալիքների միջից հայերեն կանչող ու առկախ ճակատագիր ունեցող մանուկը մայրենի լեզվի կորստյան զուգորդում է խորհրդանշում.

Թե ի՜նչ եղավ գիշերվա մեջ՝ փլված սիրտս է վկա.

Խաղաղվել է ծովը արդեն, ու մանուկը չկա…

Իր հողով, քարով, անտառով, լեռով, շշուկներով ու շառաչներով, Մասիսով, հորովելով, գիր ու տողով, կարոտով, ցավով ու խինդով այնպես է շաղախված հայն իր երկրին, որ «Ընդդեմ երկրաբանության» բանաստեղծությամբ անառարկելիորեն «հերքվում է» այն գիտական տեսակետը, թե «Այդպես եղել է, եղել «իրն ինքնին» // Մեր Հայաստանը՝ առանց Հայաստան կնքվել-կոչվելու, // Առանց հայերեն լեզվով օծվելու»։

1981-ին գրված բոլոր բանաստեղծությունները հեղինակը զետեղել է իր «Ձմեռ է գալիս» փոքրիկ գրքույկում։ Բացի հեղինակի ձմռան տարիքից՝ գրքույկը գուժում է նաև ժողովրդի ինքնաձմեռնացման-ինքնօտարման, ինքնասառեցմամբ օտարի մեջ հալվել-սպառվելու տրամադրվածությունը։ Սրա խտացված արտահայտությունն է «Տպավորություններ սփյուռքից» եռաբանյա փոքրիկ շարքը։ Հարկ է նկատել, որ բանաստեղծուհին խորամանկել է՝ կազմելով այդ շարքը. դա գրաքննությունից խույս տալու գտնվա՛ծ ձև էր։ Շարքի առաջին երկու բանաստեղծությունները, որոնցից մեկում քնարական հերոսը նախանձում է աշխարհահամբավ ցեղերի լեզուներին, նրանց մայրերին ու բանաստեղծներին, «Որ ահը չունեն բառրի մահվան», իսկ երկրորդում, դիմելով երիտասարդ մորը, հարցնում է. «Այսօր ինչպե՞ս, ա՛խ, ինչպե՞ս, // Մաշտոցի տունը թողած՝ // Ինքդ ես նետում զավակիդ // Բոցին ճերմակ եղեռնի», սուր հարցադրմամբ հանդերձ, այնուամենայնիվ կարո՛ղ էին անցնել գրաքննությամբ, սակայն երրորդ՝ «Լուր-դա-լուր» բանաստեղծությունը ոչ մի կերպ շրջանցել չէր լինի և ահա՛ թե ինչու.

Որ Սանդուղքի մատը կոտրած է վերից՝

Մենք և զգո՛ւմ, և չենք զգում երևի։

….Բայց ելնում ենք, բարձրանո՜ւմ ենք ազգովին,

Եվ կմեռնե՛նք , և չե՜նք մեռնի երևի…

Սփյուռքի՛ վերաբերմամբ է միայն, որ խորհրդային «տրամաբանությամբ» կարող էր թույլատրելի լինել այսօրինակ հոռետեսությունը, և այն, որ մեռնելու՝ ուծանալու թեականությունը հող ու արմատից կտրված սփյուռքի վրա առաջնայնորեն է տարածվում, իրոք այդպես է և գրաքննության տեսակետից՝ «ողջունելի»…

Հիշյալ շարքին նախորդում է «Ո՛չ, բարեկամս, դու հայերենով երգեր մի՛ գրիր»՝ «Մի այլազգի բանաստեղծի» վերտառությամբ բանաստեղծությունը։ Միայն առաջնատող-վերնագիրն արդեն ցնցող է։ Մեծ կորուստներ տված ժողովուրդը դարերի ընթացքում կամ չարանում է, կամ իր երթը շարունակում արժանապատիվ խոհեմությամբ։ Ազգերի պատմությունն այդ երկու օրինակն էլ ունի. դժվարը երկրորդի իմաստնացած խաղաղությանը հասնելն է։ Կարծում եմ՝ հայությունն այդ երկրորդի կրողն է, որի լավագույն ապացույցը իր բանաստեղծի շուրթերով արտաբերված այդ տողն է, իսկ այդպիսի տողերը բանաստեծներն արյա՛մբ են գրում. չէ՞ որ «Նրա՛նց է տրված բյուրերի բերնով ժայթքելու պարտքը»։ Համաշխարհային գրականության մեջ հազիվ թե գտնվի ուրիշ մի օրինակ, երբ գողգոթաներ տեսած ժողովրդի բանաստեղծն ի զորու լիներ դիմելու ա՛յդ կարգի հոգեցունց հանդգնության. հա՛յ բանաստեծը դա պիտի զորեր, որովհետև նրա այդ առավելությունը բնավ էլ արտահայտությունը չէ իր ժողովրդի ճակատագրի բարեբախտության. ընդհակառակն, հակադարձ համեմատական հարաբերության մեջ են դրանք, և ժողովրդի անողոք ճակատագիրն է, որ հնար է տվել իր բանաստեղծին՝ հասնելու հոգու խաղաղության՝ համամարդկային սիրո արժեքի անօրինակ վերացարկման.

Ո՛չ, բարեկամս, դու հայերենով երգեր մի՛ գրիր.

Չափից ավելի հարթ քո տողերից

Խորդուբորդվում է իմ ողորկ միտքը,

Եվ ազգանվանդ սոսնձված «յան»-ը

Մի աններդաշնակ վիճակ է հուշում,–

Ո՛չ, բարեկամս, դու հայերենով երգեր մի՜ գրիր…

Չեմ ուզում, որ մեր՝

Զոհվելու ցավը իր նյարդերի մեջ մակարդած լեզուն

Ուրիշ մի լեզվից զոհեր ընդունի,

Եվ աշխարհի մեջ՝

Սոսկ արդարությա՛մբ աշխարհին հաղթած

Մեր սուրբ գրերը՝

Ուրիշ մեկի դեմ անարդա՜ր լինեն,–

Ո՛չ, բարեկամս, դու հայերենով երգեր մի՛ գրիր։

Արյունը, ավա՜ղ, իր լեզուն ունի.

Եվ թեկուզ մի շիթ, թեկուզ մի կաթիլ՝

Արյունը պետք է խոսի ի՛ր լեզվով։

Զորեղի համար փոքրոգություն է գայթակղել փոքրին,

Մեղք է գերագույն

Անջատել մեկին ի՛ր իսկ արյունից

Եվ միջնորմ լինել իր և իր միջև…

Օ՛, ո՜չ, չեմ ուզում,

Որ բազմատեսակ պատ ու միջնորմից տառապած հայը

Ի՛նքն էլ այդ մեղքից բաժին ունենա

Եվ այս անգամ էլ փոքրանա հոգո՛վ…

Ո՛չ, բարեկամս, դու հայերենով երգեր մի՜ գրիր…

Այս բանաստեղծությունը գրվել է 1974-ին՝ արտերկրում (Կանադա, ԱՄՆ)՝ սփյուռքում ունեցած երկրորդ տևական ուղևորությունից հետո, երբ հոգու կսկիծով է զգացել բանաստեղծուհին արևմտյան կիսագնդի իր արյունակիցների ձուլման թափն ու անկասելիությունը։ Եվ սեփական ժողովրդի օրինակով ուրիշներին հասկանալու ներքին պարտավորվածությունն է մղել հայ բանաստեղծին՝ սթափեցնելու նաև՛ օտարին։ Իսկ օտարի ցավին այս պատրաստաբան կարեկցանքն ի վերջո պիտի հանգեցներ «Լուր-դա-լուր»-ի գույժին՝ հանդեպ սեփականը։

Բախտակից օտարին հասկանալու, նրա էությունը վերծանելու մի հետաքրքիր նմուշ է «Ոգորումներ» շարքի «Տխուր կատակ» բանաստեղծությունը։ «Ճամփեքի գերի» բանաստեղծին բախտը մի օր հյուր է հասցնում հյուսիսի խանտի-մանսի ցեղերին, լսում դրանցից մեկի բանաստեղծի ելույթը.

Դահլիճն ունկ է դնում մեծահոգի, զիջող,

Իբր՝ մե՜ղք է տղան, դե ի՛նչ, դայլայլի թող։

Իսկ ես որոնում եմ քնքուշ, քնքուշ մի բառ՝

Տո՛ւր դողացող ձեռքդ, իմ անանո՜ւն եղբայր,

Այս աշխարհում շփոթ, թոհուբոհում այս բիրտ

Միայն դու չես այսպես կրում խաչը բախտիդ։

Միայն դու չես դառնում անհետացող մի ճիչ,

Մենք բոլորս էլ արդեն, ա՛խ, մանսի՜ ենք մի քիչ…

Մայրենի լեզվին ու նրա դերին արձագանք կա նաև «Հորդոր հավատի» տխուր ու գեղեցիկ բանաստեղծության մեջ։ Այստեղ էլ ազգային ինքնության խորհրդանիշներից «քննված» են մեր հողը, քարերն ու գրերը։ Քառատուն բանաստեղծություն է, տները՝ տասներկուտողանի։ Առաջին երեք տներից յուրաքանչյուրը վեր է հանում մեկական խորհրդանիշի էությունն ու խորհուրդը՝ նշված հերթականությամբ, վերջին տունը բովանդակում է դրանցով ապրելու և դրանց հավատալու հորդորը։ Ամեն մի խորհրդանիշ բազմաթիվ այլ հարակից նշանների ներհյուսմամբ է առկայանում։ Բանաստեղծությունն ամբողջությամբ՝ հանդարտ կշռույթով, մեղմ աղոթք է հիշեցնում։ Ահա՛ գրերի՝ լեզվի՛ խորհուրդը վեր հանող հավատի հորդորը.

Հանդարտի՛ր,– ասում են գրերը,

Ասում է վիրավոր մեր լեզուն,–

Թոթափի՛ր դառնության քո բեռը,

Որ ահով դիզվում է քո ներսում։

Մենք գիտենք՝ սպիտակ գնդիկները –

Սպիտակ ջարդը աճում է օր օրի,

Բայց կարծր են մեր ոսկորն ու հիմերը՝

Որքան էլ մարմինը նվաղի,

Առողջ է մեր տոհմիկ բջիջը,

Թեկուզ մեզ այրեն խարույկին,

Չի՛ հալվի փորձված մեր արճիճը,

Չի՛ այրվի մագաղաթն ու ոգին։

Թեև բանաստեղծուհին տագնապի վերջին զանգով թողեց այս աշխարհը, և տեսնելով այսօրվա իշխանական «լեզվախաղը»՝ զգում ես, որ այդ տագնապը դեռ երկար է մեր ուղեկիցը լինելու, այդուամենայնիվ ուզում ես հավատալ նրա ա՛յս հորդորին և երկար ժամանակ մեզ ստրկացնելու դեմ մղած նրա պայքարի զորավոր ճշմարտացիությանը, մանավանդ որ այդ պայքարը նա մղեց մինչև իր վերջին շունչը՝ 2002-ին մի վերջին անգամ դեմն առնելով լեզվական օրենսդրությունը նենգափոխելու ոտնձգությունների։ Նույնը նա արել էր 1977-ին՝ ՀԽՍՀ նոր Սահմանադրության նախագծի քննարկմանը։

Ստեփան Ալաջաջյանի վկայությամբ՝ գրողների տան՝ մտավորականներով լեփ-լեցուն դահլիճում, երբ, անակնկալի եկած, անելիքը չիմանալու անորոշությամբ ասես հետևելիս են եղել անպտուղ անցնող րոպեներին, դանդաղ ու վստահ բեմ է բարձրանում բանաստեղծուհին, մի հայացքով որսում քարացած դահլիճի կամքն ու որոտում.

– Հայաստանի պետական լեզուն հայերե՛նն է։ Այս տողը պիտի գրվի Սահմանադրության առաջի՛ն էջին, առաջի՛ն հոդվածների շարքում…

Այսօր այս որո՛տն է մեզ պակասում, և շա՛տ, բայց նրա արձագանքը դեռ չի մարել…

Հատուկ Լեզվի ժողովրդական տեսչության համար գրեց

բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Դավիթ ԳՅՈւԼԶԱԴՅԱՆը

31. 07 – 2. 08. 2010 թ.

Գրառումը կատարվել է Գիտական նյութեր բաժնում։ Էջանշեք այս հղումը.